Định giá, thẩm định giá tài sản trí tuệ tại Việt Nam: Thực trạng, cơ sở pháp lý và giải pháp hoàn thiện

Trong nền kinh tế số và xu hướng đổi mới sáng tạo, tài sản trí tuệ đang trở thành nguồn lực quan trọng quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Nếu trước đây giá trị doanh nghiệp chủ yếu được hình thành từ nhà xưởng, máy móc và các tài sản hữu hình thì hiện nay, nhiều doanh nghiệp tạo dựng giá trị từ các tài sản vô hình như sáng chế, phần mềm, thương hiệu, bản quyền, dữ liệu hay bí quyết công nghệ.

Sự phát triển của hoạt động nghiên cứu khoa học, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế đã làm gia tăng nhu cầu xác định giá trị tài sản trí tuệ phục vụ chuyển nhượng, góp vốn, mua bán doanh nghiệp, nhượng quyền thương mại, vay vốn và giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, đây vẫn là một trong những lĩnh vực khó nhất của hoạt động thẩm định giá bởi tài sản trí tuệ không có hình thái vật chất, giá trị phụ thuộc vào quyền sở hữu hợp pháp và khả năng tạo ra lợi ích kinh tế trong tương lai.

Tài sản trí tuệ là gì?

Tài sản trí tuệ là các kết quả sáng tạo của con người được pháp luật bảo hộ và có khả năng mang lại lợi ích kinh tế cho chủ sở hữu. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, quyền sở hữu trí tuệ bao gồm ba nhóm chính:

• Quyền tác giả và quyền liên quan.
• Quyền sở hữu công nghiệp.
• Quyền đối với giống cây trồng.

Trong thực tế, những tài sản thường được định giá gồm sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu, bí mật kinh doanh, phần mềm máy tính, quyền tác giả, giống cây trồng và nhiều loại tài sản vô hình khác.

Khác với tài sản hữu hình, giá trị của tài sản trí tuệ không nằm ở bản thân vật thể mà nằm ở quyền khai thác, sử dụng hoặc chuyển giao hợp pháp. Chính khả năng tạo ra doanh thu và lợi nhuận mới là yếu tố quyết định giá trị của loại tài sản này.

Cơ sở pháp lý về định giá tài sản trí tuệ

Hoạt động định giá và thẩm định giá tài sản trí tuệ tại Việt Nam được thực hiện trên cơ sở nhiều văn bản pháp luật, trong đó quan trọng nhất là:

• Luật Giá năm 2023.
• Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản sửa đổi, bổ sung.
• Hệ thống Tiêu chuẩn thẩm định giá Việt Nam.
• Các quy định về kế toán, tài chính và quản lý tài sản vô hình.

Ngoài ra, trong hoạt động quốc tế, các doanh nghiệp và tổ chức thẩm định giá còn tham khảo tiêu chuẩn của Hội đồng Tiêu chuẩn Thẩm định giá Quốc tế (IVSC), Bộ tiêu chuẩn định giá toàn cầu của RICS và hướng dẫn của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO).

Việc tham khảo các chuẩn mực quốc tế giúp nâng cao tính minh bạch, tăng khả năng so sánh và tạo điều kiện cho tài sản trí tuệ của doanh nghiệp Việt Nam được công nhận trong các giao dịch xuyên biên giới.

Vai trò của định giá tài sản trí tuệ

Định giá tài sản trí tuệ không chỉ phục vụ việc xác định giá trị tài sản mà còn là công cụ hỗ trợ doanh nghiệp khai thác hiệu quả các kết quả nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Trong thực tế, kết quả định giá được sử dụng cho nhiều mục đích như:

• Góp vốn thành lập doanh nghiệp.
• Chuyển nhượng quyền sở hữu trí tuệ.
• Cấp phép sử dụng tài sản trí tuệ.
• Nhượng quyền thương mại.
• Mua bán và sáp nhập doanh nghiệp.
• Xác định giá trị doanh nghiệp khi cổ phần hóa.
• Thế chấp hoặc bảo đảm nghĩa vụ tài chính.
• Giải quyết tranh chấp và bồi thường thiệt hại.

Đối với doanh nghiệp công nghệ, startup hay đơn vị nghiên cứu, giá trị tài sản trí tuệ nhiều khi chiếm phần lớn tổng giá trị doanh nghiệp. Vì vậy, việc xác định chính xác giá trị của các tài sản này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quá trình huy động vốn và thu hút nhà đầu tư.

Các phương pháp định giá tài sản trí tuệ

Hiện nay, hoạt động thẩm định giá tài sản trí tuệ thường áp dụng ba phương pháp cơ bản.

Phương pháp chi phí

Đây là phương pháp xác định giá trị dựa trên toàn bộ chi phí cần thiết để tạo ra hoặc thay thế tài sản có công dụng tương đương.

Ưu điểm của phương pháp này là dễ áp dụng khi có đầy đủ hồ sơ đầu tư nghiên cứu và phát triển. Tuy nhiên, chi phí tạo ra tài sản không phải lúc nào cũng phản ánh đúng giá trị thương mại. Một sáng chế có chi phí nghiên cứu thấp nhưng mang lại doanh thu lớn vẫn có giá trị rất cao.

Phương pháp thị trường

Phương pháp này dựa trên việc so sánh với các giao dịch tương tự đã diễn ra trên thị trường.

Nếu có đầy đủ dữ liệu về giá chuyển nhượng, giá cấp phép hoặc giao dịch tương tự thì đây là phương pháp có độ tin cậy cao. Tuy nhiên, tại Việt Nam số lượng giao dịch tài sản trí tuệ được công khai còn khá ít nên việc áp dụng vẫn gặp nhiều khó khăn.

Phương pháp thu nhập

Đây là phương pháp được sử dụng phổ biến đối với nhiều loại tài sản trí tuệ vì tập trung vào khả năng tạo ra dòng tiền trong tương lai.

Giá trị tài sản được xác định thông qua doanh thu, lợi nhuận hoặc dòng tiền dự kiến mà tài sản có thể mang lại sau khi quy đổi về giá trị hiện tại.

Mặc dù phản ánh khá sát giá trị kinh tế nhưng phương pháp này phụ thuộc nhiều vào giả định về doanh thu, tốc độ tăng trưởng, thời gian khai thác và mức độ rủi ro của tài sản.

Những khó khăn trong hoạt động thẩm định giá

So với bất động sản hay máy móc thiết bị, việc xác định giá trị tài sản trí tuệ phức tạp hơn rất nhiều.

Khó khăn đầu tiên là tài sản trí tuệ không có hình thái vật chất nên không thể đánh giá trực tiếp bằng quan sát. Giá trị chủ yếu phụ thuộc vào khả năng khai thác thương mại trong tương lai.

Thứ hai, thị trường mua bán và chuyển giao tài sản trí tuệ tại Việt Nam chưa phát triển đồng bộ. Nhiều giao dịch được bảo mật nên thiếu dữ liệu tham khảo cho hoạt động định giá.

Bên cạnh đó, giá trị tài sản trí tuệ luôn chịu tác động mạnh của công nghệ và thị trường. Một phần mềm hoặc sáng chế có thể rất giá trị trong giai đoạn đầu nhưng nhanh chóng giảm giá khi xuất hiện công nghệ mới.

Yếu tố pháp lý cũng ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả định giá. Nếu quyền sở hữu chưa được xác lập đầy đủ, tài sản đang có tranh chấp hoặc nguy cơ bị xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ thì giá trị kinh tế sẽ giảm đáng kể.

Ngoài ra, hoạt động định giá tài sản trí tuệ đòi hỏi đội ngũ chuyên gia am hiểu đồng thời pháp luật, tài chính, kế toán, công nghệ và quản trị doanh nghiệp. Đây là nguồn nhân lực còn khá thiếu tại Việt Nam.

Giải pháp hoàn thiện cơ chế định giá tài sản trí tuệ

Để thúc đẩy đổi mới sáng tạo và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, việc hoàn thiện cơ chế định giá tài sản trí tuệ cần được triển khai đồng bộ.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng thống nhất giữa quy định về sở hữu trí tuệ và pháp luật về giá, đồng thời ban hành hướng dẫn chi tiết hơn đối với từng nhóm tài sản vô hình.

Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về giao dịch tài sản trí tuệ nhằm hình thành nguồn thông tin minh bạch phục vụ hoạt động định giá. Khi thị trường có đủ dữ liệu tham chiếu, kết quả thẩm định giá sẽ khách quan và đáng tin cậy hơn.

Việc phát triển thị trường công nghệ, sàn giao dịch tài sản trí tuệ và các trung tâm hỗ trợ thương mại hóa kết quả nghiên cứu cũng là giải pháp quan trọng giúp gia tăng số lượng giao dịch thực tế.

Song song với đó, cần đẩy mạnh đào tạo đội ngũ thẩm định viên và chuyên gia định giá có kiến thức liên ngành để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của nền kinh tế số.

Cuối cùng, Việt Nam cần từng bước tiếp cận các chuẩn mực định giá quốc tế nhằm nâng cao chất lượng hoạt động thẩm định giá, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tham gia thị trường toàn cầu và thu hút đầu tư nước ngoài.

Kết luận

Tài sản trí tuệ đang trở thành nguồn lực chiến lược của doanh nghiệp trong kỷ nguyên kinh tế số. Việc định giá và thẩm định giá chính xác không chỉ giúp xác định giá trị tài sản mà còn hỗ trợ doanh nghiệp huy động vốn, chuyển giao công nghệ, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Mặc dù khung pháp lý về định giá tài sản trí tuệ tại Việt Nam đã từng bước được hoàn thiện, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế về dữ liệu thị trường, phương pháp định giá và nguồn nhân lực chuyên môn. Trong thời gian tới, việc hoàn thiện hành lang pháp lý, xây dựng cơ sở dữ liệu giao dịch, phát triển thị trường tài sản trí tuệ và tiệm cận các tiêu chuẩn quốc tế sẽ là nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động thẩm định giá, góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững của nền kinh tế.

1. Định giá tài sản trí tuệ là gì?

Định giá tài sản trí tuệ là quá trình xác định giá trị bằng tiền của các tài sản vô hình như sáng chế, nhãn hiệu, bản quyền, phần mềm, bí mật kinh doanh hoặc quyền sở hữu trí tuệ tại một thời điểm nhất định theo các nguyên tắc và phương pháp được pháp luật hoặc tiêu chuẩn thẩm định giá quy định.

2. Những tài sản trí tuệ nào có thể được thẩm định giá?

Các tài sản có thể được thẩm định giá gồm sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu, quyền tác giả, phần mềm máy tính, bí mật kinh doanh, giống cây trồng và các quyền sở hữu trí tuệ khác có khả năng tạo ra lợi ích kinh tế.

3. Có những phương pháp định giá tài sản trí tuệ nào?

Ba phương pháp phổ biến gồm phương pháp chi phí, phương pháp thị trường và phương pháp thu nhập. Việc lựa chọn phương pháp phụ thuộc vào đặc điểm tài sản, mục đích thẩm định giá và dữ liệu thị trường.

4. Vì sao việc định giá tài sản trí tuệ gặp nhiều khó khăn?

Khó khăn chủ yếu đến từ tính vô hình của tài sản, thiếu dữ liệu giao dịch trên thị trường, khả năng tạo lợi ích kinh tế trong tương lai khó dự báo và các yếu tố pháp lý liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ.

5. Khi nào doanh nghiệp cần thẩm định giá tài sản trí tuệ?

Doanh nghiệp thường cần thẩm định giá khi góp vốn, chuyển nhượng, mua bán doanh nghiệp, nhượng quyền thương mại, vay vốn, cổ phần hóa, xác định giá trị doanh nghiệp hoặc giải quyết tranh chấp liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ.