Thẩm định giá trong mua sắm công luôn là một trong những mảng nghiệp vụ phức tạp, nhạy cảm và chịu sự giám sát chặt chẽ nhất của hệ thống pháp luật Việt Nam. Đặc biệt bước sang năm 2026, khi Luật Đấu thầu năm 2023, Luật Giá sửa đổi năm 2025 (có hiệu lực từ 01/01/2026) cùng chuỗi 14 Chuẩn mực Thẩm định giá Việt Nam mới đã đi vào vận hành đồng bộ, toàn bộ quy trình xác định giá trong mua sắm công đã được siết chặt và chuẩn hóa theo các tiêu chí khắt khe hơn.

Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn toàn diện, chuyên sâu và cập nhật nhất về những điều cần biết trong hoạt động thẩm định giá mua sắm công dành cho các chủ đầu tư, đơn vị tư vấn và doanh nghiệp thẩm định giá.

1. Bản Chất Của Thẩm Định Giá Trong Mua Sắm Công

Mua sắm công là hoạt động sử dụng vốn Nhà nước, vốn từ ngân sách hoặc các nguồn vốn công hợp pháp khác để mua sắm tài sản, trang thiết bị, phương tiện hoặc dịch vụ nhằm phục vụ cho hoạt động của các cơ quan Nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập hoặc các dự án đầu tư công.

Trong quy trình đó, thẩm định giá mua sắm công đóng vai trò là “chìa khóa” mở ra tính hợp pháp và tối ưu hóa ngân sách.

Vai trò của chứng thư thẩm định giá trong mua sắm công

• Cơ sở lập dự toán gói thầu: Giúp các cơ quan, đơn vị có căn cứ khoa học, thực tế để phê duyệt dự toán mua sắm, tránh tình trạng đội giá hoặc thiếu hụt ngân sách khi triển khai.

• Căn cứ xác định giá gói thầu trong kế hoạch lựa chọn nhà thầu: Chứng thư thẩm định giá là một trong những tài liệu pháp lý quan trọng nhất để người có thẩm quyền phê duyệt giá gói thầu.

• Công cụ bảo vệ cán bộ và phòng chống thất thoát: Một báo cáo thẩm định giá độc lập, tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật là tấm khiên vững chắc chứng minh tính khách quan, minh bạch của chủ đầu tư trước các cơ quan thanh tra, kiểm tra.

2. Hành Lang Pháp Lý Chi Phối Hoạt Động Năm 2026

Để thực hiện đúng, người làm công tác mua sắm công cần nắm vững “bản đồ pháp lý” được cập nhật mới nhất tính đến năm 2026 bao gồm:

• Luật Đấu thầu (Luật số 22/2023/QH15): Quy định rõ các trường hợp phải xác định giá gói thầu, các phương thức lập giá dựa trên báo giá, kết quả thẩm định giá hoặc hóa đơn mua sắm tương tự.

• Luật Giá năm 2023 và Luật Giá sửa đổi năm 2025 (Luật số 140/2025/QH15, có hiệu lực từ 01/01/2026): Quy định các điều kiện kinh doanh của doanh nghiệp thẩm định giá, tiêu chuẩn thẩm định viên và chuyển giao hoàn toàn quyền thanh tra chuyên ngành về giá sang cơ quan Thanh tra chuyên trách độc lập.

• Nghị định số 24/2024/NĐ-CP: Hướng dẫn chi tiết thi hành Luật Đấu thầu về lựa chọn nhà thầu, trong đó quy định rất rõ cách thức thu thập báo giá, sử dụng chứng thư thẩm định giá để lập giá gói thầu.

• Hệ thống Chuẩn mực Thẩm định giá Việt Nam: Đặc biệt là Thông tư số 31/2024/TT-BTC (về thu thập thông tin) và Thông tư số 32/2024/TT-BTC (về các cách tiếp cận từ thị trường, chi phí, thu nhập).

3. Các Phương Pháp Xác Định Giá Gói Thầu Mua Sắm Công

Theo quy định hiện hành, để đưa ra được giá gói thầu mua sắm công, chủ đầu tư có thể áp dụng một hoặc kết hợp nhiều phương pháp. Thẩm định giá độc lập là một phương pháp có tính pháp lý cao nhất trong số đó.

                  ┌──────────────────────────────────────────────┐
                  │   CÁC PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH GIÁ GÓI THẦU      │
                  └──────────────────────┬───────────────────────┘
                                         │
         ┌───────────────────────────────┼───────────────────────────────┐
         ▼                               ▼                               ▼
┌──────────────────┐           ┌──────────────────┐            ┌──────────────────┐
│  Thu thập từ 3   │           │ Kết quả từ đơn vị│            │ Hóa đơn trúng    │
│  báo giá hợp lệ  │           │ Thẩm định giá    │            │ thầu tương tự    │
│  trên thị trường │           │ (Chứng thư độc lập)           │ trong 12 tháng   │
└──────────────────┘           └──────────────────┘            └──────────────────┘

Mặc dù có nhiều phương pháp, tuy nhiên đối với các gói thầu mua sắm máy móc thiết bị chuyên dùng, trang thiết bị y tế, thiết bị giáo dục hoặc các tài sản có tính chất đặc thù, ít phổ biến trên thị trường thì phương thức sử dụng kết quả của tổ chức thẩm định giá độc lập là lựa chọn bắt buộc hoặc an toàn nhất đối với các chủ đầu tư.

4. Quy Trình 5 Bước Thẩm Định Giá Mua Sắm Công Chuẩn Hóa

Để một chứng thư thẩm định giá mua sắm công có giá trị pháp lý vững chắc trước cơ quan thanh tra, doanh nghiệp thẩm định giá và chủ đầu tư phải phối hợp thực hiện nghiêm ngặt quy trình dưới đây:

Bước 1: Tiếp nhận yêu cầu và Xác định tổng thể tài sản

Chủ đầu tư cung cấp danh mục tài sản cần mua sắm kèm theo cấu hình, tính năng kỹ thuật chi tiết (đối với hàng hóa nhập khẩu cần làm rõ xuất xứ, CO/CQ dự kiến). Thẩm định viên có trách nhiệm nghiên cứu tính hợp pháp của danh mục mua sắm này dựa trên dự toán ngân sách đã được phê duyệt sơ bộ.

Bước 2: Lập kế hoạch thẩm định giá

Xác định các phương pháp tiếp cận phù hợp (thường là phương pháp so sánh đối với hàng hóa phổ biến hoặc phương pháp chi phí đối với thiết bị đặc thù, dây chuyền đồng bộ). Lên kế hoạch nhân sự và thời gian khảo sát thực tế.

Bước 3: Khảo sát thực tế và Thu thập thông tin

Đây là bước “sống còn”. Theo Thông tư số 31/2024/TT-BTC, thẩm định viên không được phép ngồi một chỗ để lấy thông tin mạng.

• Đối với hàng hóa có sẵn: Phải khảo sát các đơn vị cung cấp, lưu giữ bằng chứng (báo giá có đóng dấu, hợp đồng tương tự).

• Đối với hàng hóa nhập khẩu: Phải thu thập dữ liệu hải quan (nếu có), chi phí vận chuyển, thuế nhập khẩu, thuế GTGT và biên lợi nhuận định mức của nhà phân phối.

Bước 4: Phân tích số liệu và Tính toán giá trị

Áp dụng các công thức toán học và các hệ số điều chỉnh để quy đổi các tài sản so sánh về cùng một mặt bằng (về tính năng kỹ thuật, thời gian, điều kiện thương mại, địa điểm giao hàng).

Bước 5: Lập Báo cáo và Phát hành Chứng thư thẩm định giá

Báo cáo phải thể hiện đầy đủ, logic toàn bộ quá trình tính toán, không được phép có sự mập mờ. Chứng thư phát hành phải được đăng ký và lưu vết trên hệ thống quản lý dữ liệu của Bộ Tài chính theo quy định mới nhất của năm 2026.

5. Những Lỗ Hổng Và Sai Phạm Thường Gặp (Rủi Ro Pháp Lý)

Trong thực tế, hoạt động thẩm định giá mua sắm công là nơi dễ phát sinh các sai phạm dẫn đến rủi ro pháp lý nghiêm trọng cho cả chủ đầu tư lẫn thẩm định viên. Dưới đây là những bài học đắt giá được rút ra từ các vụ án kinh tế lớn:

1. Thông đồng, “gửi giá”, nâng khống giá trị tài sản

• Hành vi: Chủ đầu tư, đơn vị thẩm định giá và nhà thầu thông đồng với nhau, sử dụng các báo giá “quân xanh, quân đỏ” (báo giá giả mạo từ các công ty có cùng chủ sở hữu hoặc công ty ma) để đẩy giá thiết bị lên cao gấp nhiều lần giá trị thực tế.

• Hậu quả: Gây thất thoát tài sản Nhà nước nghiêm trọng, bị khép vào tội “Vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng” hoặc “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn…” theo Bộ luật Hình sự.

2. Thẩm định giá “chay” (Không khảo sát thực tế)

• Hành vi: Thẩm định viên chỉ dựa vào danh mục và cấu hình do chủ đầu tư gửi, sau đó tìm kiếm vài thông tin không chính thống trên mạng Internet rồi phát hành chứng thư mà không tiến hành kiểm tra tính xác thực của nguồn cung, không phân tích thị trường.

• Hậu quả: Giá phê duyệt bị sai lệch so với giá thị trường tại thời điểm mua sắm. Khi thanh tra đối chiếu với dữ liệu hải quan hoặc giá bán thực tế của nhà sản xuất, sai phạm sẽ bị phơi bày.

3. Cố tình cài cắm “cấu hình độc quyền” để định giá

• Hành vi: Chủ đầu tư cố tình đưa vào danh mục mua sắm những thông số kỹ thuật mang tính độc quyền của một hãng sản xuất cụ thể mà không có lý do chính đáng về mặt kỹ thuật. Đơn vị thẩm định giá phớt lờ điều này và chỉ lấy báo giá từ duy nhất một nhà phân phối độc quyền đó để áp giá.

• Hậu quả: Triệt tiêu tính cạnh tranh trong đấu thầu, tạo điều kiện cho nhà thầu độc quyền thao túng giá, làm sai lệch bản chất của thẩm định giá khách quan.

6. Trách Nhiệm Pháp Lý Liên Đới Năm 2026: Ai Chịu Trách Nhiệm?

Hành lang pháp lý năm 2026 phân định rạch ròi trách nhiệm của từng chủ thể, loại bỏ hoàn toàn cái cớ “tôi không biết” hoặc “tôi chỉ làm theo chứng thư”.

Trách nhiệm của Doanh nghiệp & Thẩm định viên:

Phải chịu trách nhiệm toàn diện và vô thời hạn về tính độc lập, khách quan và độ chính xác của kết quả tính toán trong chứng thư. Nếu chứng thư bị chứng minh là cố tình làm sai lệch, thẩm định viên sẽ bị tước thẻ vĩnh viễn và chịu trách nhiệm hình sự liên đới.

Trách nhiệm của Chủ đầu tư (Bên mời thầu):

Không được ỷ lại hoàn toàn vào chứng thư thẩm định giá. Chủ đầu tư có trách nhiệm kiểm tra tính hợp lý, logic của báo cáo thẩm định giá. Nếu phát hiện đơn vị thẩm định giá sử dụng các tài sản so sánh không thực tế hoặc có dấu hiệu bất thường mà vẫn nghiệm thu, sử dụng chứng thư đó để phê duyệt giá gói thầu thì chủ đầu tư vẫn phải chịu trách nhiệm liên đới về việc thiếu trách nhiệm gây thất thoát ngân sách.

7. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Thẩm Định Giá Mua Sắm Công

Để hoạt động mua sắm công diễn ra an toàn, hiệu quả, bảo toàn dòng vốn Nhà nước và bảo vệ an toàn pháp lý cho các bên tham gia, cần triển khai đồng bộ các giải pháp sau:

Kết Luận

Thẩm định giá mua sắm công không đơn thuần là một thủ tục hành chính để hợp thức hóa hồ sơ đấu thầu, mà là một hoạt động khoa học pháp lý có tác động trực tiếp đến sự minh bạch của nền kinh tế. Bước sang năm 2026, trước sự nghiêm minh của pháp luật và việc áp dụng các công nghệ giám sát số hóa, tính trung thực và thượng tôn pháp luật là con đường duy nhất dành cho cả chủ đầu tư lẫn doanh nghiệp thẩm định giá. Việc “hiểu đúng, làm trúng” các quy định về thẩm định giá chính là chìa khóa vàng để đảm bảo dòng vốn đầu tư công được sử dụng một cách hiệu quả, tiết kiệm và an toàn nhất.